Przygotowania do siewu rzepaku ozimego

2019-07-17

Rzepak ozimy jest najważniejszą rośliną oleistą uprawianą w Polsce. Technologia jego uprawy nie jest ani prosta, ani tania oraz wiąże się ze zwiększonym ryzykiem produkcyjnym związanym z ekspozycją na stresowe warunki pogodowe w trakcie długiego okresu wegetacji, takie jak susza w czasie wschodów czy wymarzanie roślin zimą. Właściwa i staranna agrotechnika może jednak w znaczącym stopniu przyczynić się do poprawy bezpieczeństwa uprawy rzepaku i wzrostu jej opłacalności.

 

Stanowisko

 

Przygotowania do uprawy rzepaku ozimego należy rozpocząć od wyboru odpowiedniego stanowiska. Roślina ta wymaga gleb żyznych, zasobnych w próchnice, niezakwaszonych, o przepuszczalnym podłożu i utrzymanych w wysokiej kulturze. W związku z tym najlepiej udaje się na glebach klas I-III (kompleks pszenny bardzo dobry i dobry oraz żytni bardzo dobry), a słabiej plonuje na glebach klasy IV (kompleks żytni dobry). Natomiast jej uprawa na najsłabszych stanowiskach (gleby klas V-VI) jest nieopłacalna ze względu na niskie i zmienne plony. Wysiew na stanowiskach o niskim odczynie powoduje utrudniony rozwój początkowy roślin oraz wpływa na gorsze przyswajanie składników pokarmowych w późniejszych fazach rozwojowych. Jeżeli więc zachodzi konieczność regulacji odczynu gleby, zabieg ten najlepiej jest wykonać pod przedplon stosując nawozy wapniowo-magnezowe.

 

Przedplony

 

Ze względu na zwiększone ryzyko porażenia organizmami chorobotwórczymi, rzepak nie powinien być uprawiany na tym samym polu częściej niż raz na 4-5 lat. Jest to szczególnie istotne na obszarach porażonych patogenem wywołującym kiłę kapusty oraz w rejonach intensywnej produkcji buraków cukrowych, ze względu na zwiększone ryzyko występowania mątwika burakowego. Przedplonem dla rzepaku nie powinny być rośliny z tej samej rodziny, mające zbliżone wymagania pokarmowe oraz będące żywicielami tych samych gatunków agrofagów. Najlepszymi przedplonami dla rzepaku ozimego są natomiast rośliny wcześnie schodzące z pola, które pozostawiają po sobie czyste i zasobne w składniki pokarmowe stanowisko: wczesne strączkowe na nasiona i masę zieloną, wczesny ziemniak oraz motylkowate wieloletnie z zakończonym użytkowaniem w lipcu. W praktyce rolniczej najczęściej uprawia się go jednak po zbożach i jest on często jedyną rośliną dwuliścienną w płodozmianie, co z reguły prowadzi do obniżenia poziomu plonowania. Najlepszym przedplonem zbożowym jest dla rzepaku jęczmień ozimy, który wcześnie zchodzi z pola i umożliwia właściwe przygotowanie gleby do siewu.

 

Przygotowanie gleby do siewu

 

Ważnym elementem agrotechniki rzepaku ozimego jest staranne przygotowanie gleby do siewu. Wszystkie przedsiewne zabiegi uprawowe mają na celu stworzenie optymalnych warunków do kiełkowania nasion i prawidłowego wzrostu początkowego roślin. Gleba powinna posiadać strukturę gruzełkowatą, która warunkuje prawidłową aktywność biologiczną, zapewnia właściwe stosunki wodno-powietrzene oraz umożliwia swobodny wzrost korzeni. Nadmierne rozpylenie gleby niesie ze sobą ryzyko zamulenia i zaskorupienia jej wierzchniej warstwy podczas intensywnych opadów deszczu, co zmniejsza ilość dostępnego powietrza, utrudnienia kiełkowanie roślin i w efekcie prowadzi do pogorszenia wschodów. Sposób uprawy gleby zależy od rodzaju przedplonu i terminu jego zbioru. Ponieważ rzepak wysiewa się w sierpniu, a zbiera w lipcu następnego roku, z reguły nie pozostaje dużo czasu na właściwą uprawę gleby, szczególnie w przypadku opóźnionego zbioru przedplonu. Standardowe zalecenia przewidują przeprowadzenie dwóch zespołów uprawowych: pożniwnego i przedsiewnego. Podorywkę na głębokość 10-12 cm oraz bronowanie należy wykonać bezpośrednio po zbiorze przedplonu, natomiast orkę siewną (na głębokość 20-22 cm) – odpowiednio wcześnie, aby gleba zdąrzyła „osiąść” i odbudować system przestworów kapilarnych, warukujacych prawidłowy podsiąk wody z głębszych warstw gleby, po czym należy zastosować agregat uprawowy z wałem strunowym bezpośrednio przed siewem. Ze zbóż warunki takie stwarza jedynie jęczmień ozimy. Po pozostałych roślinach zbożowych upraszcza się z reguły zespół upraw pożniwnych, zastępując podorywkę tależowaniem, kultywatorowaniem lub agregatowaniem.

 

Uprawa bezorkowa

 

Najbardziej rozpowszechnionym systemem uprawy gleby w Polsce jest uprawa orkowa. W ostatnich latach coraz wiekszą popularność zyskuje jednak uprawa rzepaku w systemie bezorkowym. Polega on na mieszaniu gleby bez jej odwracania, co pozwala to na rozdrobnienie ścierni i wymieszanie nawozów z glebą. System ten sprawdza się szczególnie w sytuacjach, gdy nie mamy wystarczająco dużo czasu na właściwe przygotowanie gleby do siewu lub gdy występuje deficyt wody w glebie. Zarówno uprawa bezorkowa, jak i uproszczenia uprawowe umożliwiają ograniczenie liczby oraz intensywności zabiegów, przez co przyczyniają się do zmniejszenia nakładów energii i kosztów. Jednakże długotrwałe ich stosowanie może prowadzić do niekorzystnych zmian fizycznych i biochemicznych w środowisku glebowym, przyczyniajacych się do obniżenia poziomu plonowania. Zasadniczo więc powinno się je stosować przede wszystkim na glebach żyznych i utrzymanych w wysokiej kulturze rolnej oraz w sposób rotacyjny.

 

Potrzeby pokarmowe

 

Rzepak ozimy jest rośliną posiadającą wysokie potrzeby pokarmowe. Do wytworzenia 1 tony nasion potrzebuje: 50 kg azotu, 24 kg fosforu, 50 kg potasu, 50 kg wapnia, 8 kg magnezu, 8 kg siarki oraz mikroskładniki. Dawki nawozów mineralnych powinny uwzględniać nie tylko potrzeby pokarmowe, ale również aktualną zasobność gleby. Jesienne zapotrzebowanie na azot jest stosunkowo niewielkie i wynosi 30-40 kg N/ha. Rzepak bardzo dobrze reaguje na nawożenie Mocznikiem. Nie zaleca się natomiast stosowania saletrzanej formy azotu, która utrudnia hartowanie roślin przed zimą. Nawożenie fosforowe i potasowe należy zastosować przed siewem rzepaku na ściernisko pod uprawki pożniwne. Najlepsze do tego celu są nawozy wieloskładnikowe, zawierające również mikroelementy. Plon rzepaku w dużej mierze kształtowany jest już na jesieni w fazie od 7 liści, gdy zaczyna się tworzenie zawiązków rozgałęzień produktywnych z łuszczynami i zawiązków nasion w łuszczynie i dlatego należy zadbać o staranne wykonanie nawożenia przedsiewnego.

 

Termin siewu

 

Bardzo ważnym czynnikiem agrotechnicznym w uprawie rzepaku ozimego jest termin siewu. Warunkuje on właściwy rozwój roślin przed zimą oraz dobre przezimowanie. Do prawidłowego rozwoju jesiennego rzepak potrzebuje około 60-75 dni ze średnią temperaturą powietrza powyżej 5°C, natomiast całkowita długość jego okresu wegetacji wynosi średnio 315-320 dni. Jeżeli zostanie on wysiany zbyt wcześnie, wówczas rośliny wskutek wydłużonej wegetacji jesiennej będą nadmiernie rozwinięte i bardziej narażone na gorsze przezimowanie (rośliny rzepaku najlepiej zimują w fazie 8-10 liści w rozecie oraz gdy szyjka korzeniowa ma średnicę 5-10 mm). Jeżeli natomiast rzepak zostanie wysiany zbyt późno, wówczas wskutek skróconej wegetacji jesiennej rośliny wchodząc w etap spoczynku zimowego będą niedostatecznie rozwinięte i, podobnie jak w przypadku wczesnego siewu, bardziej podatne na wymarzanie. Polska jest krajem o zróżnicowanych warunkach klimatycznych i dlatego optymalny termin siewu rzepaku ozimego jest uzależniony przede wszystkim od położenia geograficznego. Najwcześniej zaleca się wysiewać rzepak w rejonie Polski północno-wschodniej (10-15 sierpnia), następnie w Polsce centralnej (15-20 sierpnia) oraz w pozostałej części kraju (20-25 sierpnia).

 

Obsada

 

Ważna jest również ilość wysiewanych nasion oraz głębokość ich umieszczenia w glebie. Zalecana ilość wysiewu nasion dla większości odmian mieszańcowych wynosi 45-60 nasion/m2. Zapewnia ona optymalny rozwój roślin na jesieni, dobre przezimowanie i wysoką tolerancję na wyleganie. Odmiany o mocnym wygorze, wytwarzające dużą liczbę rozgałęzień bocznych (np. DK Extime) należy wysiewać nieco rzadziej niż odmiany o zredukowanej biomasie i niższym wigorze roślin (np. DK Sequel). Szczegółowe zalecenia dotyczące optymalnej obsady dla poszczególnych odmian określają ich hodowcy. W praktyce ilość wysiewu nasion (i warunkowane przez to zagęszczenie roślin) zależy również od terminu siewu oraz przebiegu warunków pogodowych. W przypadku siewów opóźnionych lub odbywających się w niekorzystnych warunkach uprawowych, takich jak np. niedostateczne uwilgotnienie gleby, zaleca się zwiększenie ilości wysiewanych nasion o około 10-15%. Rzepak jest rośliną o wysokich zdolnościach kompensacyjnych, co oznacza iż może on osiągnąć wysokie plony również przy niższych obsadach, jeżeli tylko rośliny są równomiernie rozmieszczone w łanie a plantacja jest dobrze prowadzona.

 

Głębokość siewu

 

W zależności od stosowanej technologii produkcji rzepak ozimy wysiewany jest siewnikami konwencjonalnymi lub punktowymi. W Polsce najczęściej stosuje się jednak siewniki konwencjonalne z rozstawem rzędów 12,5 cm. Ważne jest przy tym równomierne i płytkie umieszczenie nasion w glebie. Na glebach cięższych i dostatecznie uwilgotnionych nasiona rzepaku powinno się wysiewać płytko na głębokość 1-2 cm, natomiast na glebach lżejszych i bardziej przesuszonych głębiej – na głębokość 2,5-3,5 cm.

Potencjał plonowania rzepaku ozimego kształtuje się już w trakcie wegetacji jesiennej w fazie od 7 liści, gdy zaczyna się tworzenie zawiązków rozgałęzień produktywnych z łuszczynami i zawiązków nasion w łuszczynie. Dlatego też bardzo ważna jest poprawna i staranna agrotechnika, zapewniająca roślinom optymalne warunki do wzrostu i rozwoju nie tylko na starcie, ale również przez cały okres wegetacji.